Tembihat; uyarılar anlamında olup Cezeriyye manzumesinde Kuran okuyucusunun dikkat etmesi gereken bazı konular hakkında malumat verildiği bölümdür. İmam İbnu’l-Cezeri, bu bölümde kalınlık-incelik ve şiddet-cehr-kalkale sıfatları üzerinde durmuştur. Şimdi bu sıfatları detaylı bir şekilde ele alalım.
Tembihat Beyitleri
Kuran okurken harflerin kalınlık ve incelik durumlarına riayet etmek doğru telaffuzda kritik bir rol oynar. Daha önceki yazılarımızda anlattığımız gibi; Kuran harflerini kalınlık ve incelik açısından üç ayrı kısımda inceleriz. Daima kalın okunanlar, daima ince okunanlar ve bazen ince, bazen kalın okunanlar.
- Daima kalın okunan harfler sadece yedi tanedir. [ خص ضغط قظ]
- Bazen ince bazen kalın okunan harfler: [ ا – ل – ر ]
- Daima ince okunan harfler: [Geriye kalan harfler ]
Hal böyle olunca alfabenin çoğunluğunu ince harfler oluşturur. Ve bu ince harflere birleşen elif meddi de aynı şeklide ince okunmaktadır. Buna binaen ünlü kıraat alimi İmam İbnu’l-Cezeri, manzumenin tembihat bölümünde kalınlık-incelik konusunda yaptığı uyarılarda; ” tüm ince harfleri ince oku ” dedikten sonra özellikle yedi ince harfi (elif (ince harfe bitişmiş), hemze, lam, mim, be, ha, sin) örnekleriyle beraber zikretmiştir.
İnce Harfler Neden Önemlidir ?
İnce harflerin içinden seçtiği bu harfler en çok kalınlaştırılmaya müsait harflerin başında gelmektedir. Bu harfler beyitte verilen örneklerde olduğu gibi kalın harflerle yanyana geldiğinde kalınlaşmaya daha meyilli olmaktadır. O yüzden bu harfler özelinde tüm ince harflerde sesi ince yapmaya çok gayret etmeliyiz. Özellikle sin, zel, dal, te, kef gibi ince harflerde ses ince yapılmadığında aynı mahreçleri paylaştıkları kalın harflere (sad, za, dat, ta, kaf) benzerler. Bu da harflerin seslerinin birbirine karışmasına, mananın bozulmasına sebebiyet verir. Ayrıca unutmayalım ki ince harfleri kalın okumak celi hatadan (açık, büyük hata) sayılır. Sonuç olarak şunu belirtmeliyiz ki; ince harflerin inceliğini korumak:
- Harflerin seslerinin birbirine karışmasını engeller
- Kur’an’ın doğru okunmasını sağlar
- Mananın bozulmasını önler
- Lahn-i celi (açık, büyük hata) dediğimiz hatalara düşmekten korur
Şiddet-Cehr Sıfatları
İbnu’l-Cezeri, bu bölümde şiddet-cehr sıfatları konusunda ise; be ve cim harflerini zikredip bu iki harfin şiddet ve cehr sıfatlarına dikkat edilmesini istemiştir. Bu sıfatlara riayet edilmediğinde harflerin saf sesleri bozulur, başka bir kimliğe bürünürler. Mesela: şiddet ve cehr sıfatını yerine getirmediğimizde:
- Be harfi “p” sesine
- Cim harfi ise “ç” veya “j” sesine kayabilir.
Bu iki harf haricinde şiddet sıfatına sahip olan أ د ق ط ك ت harflerinde de aynı özenin gösterilmesi gerekir. Bu harflerden kef ve te harfi harici diğer harfler cehr sıfatına sahiptir.
Kalkale Sıfatı
Kalkale sıfatına sahip olan ق ط ب ج د harfleri için İbnu’l-Cezeri, iki ayrı hususa dikkat çekmiştir. Biz bunlara tecvid ilminde kalkale-i suğra ve kalkale-i kubra diyoruz. Şöyle ki;
- “Kalkale harfleri sakin olarak geldiklerinde kalkale sıfatını belli et ” dediğinde kalkale-i suğra’ya
- “Bu harfler üzerinde vakıf yapılacaksa kalkale sıfatı daha da belirgin olmalı ” diyerek kalkale-i kubra’ya işaret etmiştir.
Şimdi sizi manzumenin tembihat beyitleri ile başbaşa bırakalım. Türkçe çevirisi yaptığımız bu beyitlerdeki bazı kelimeleri ok işaretleri ile ayrıca belirttik. İnşaallah istifadeli olur .
