İmâle ve feth başlıklı yazımızda fetha ve ardından gelen elifin uğramış olduğu telaffuz/ses değişikliğinden bahsedeceğiz. Arap dilinde aslolan feth olmakla beraber bazı lehçelerde imâle ve taklîl sesleri bulunmaktadır. Bu lehçesel farklılıklar mütevâtir kıraatlerde belli kurallar dahilinde rivayet edilmiştir. Fetha ve elif sesinin kıraatler arasındaki okunuş vecihlerinin detayına başka bir yazımızda değineceğiz. Şimdi kısaca imâleyi ve fethi tanıyalım.

İmâle

İmâle; lugatte meylettirmek anlamındadır. Kıraat ilminde ise; fetha sesini kesraya, elif sesini ye harfine meylettirerek, yaklaştırarak okumaktır. İmâle iki kısma ayrılır:

  1. İmâle-i Kübra: Fetha sesinin kesra sesine, elif  meddinin ye sesine  – tamamen dönüşmemek kaydıyla-  yaklaştırılmasıdır. Bu tarz imâleyi uygularken ağız yukarıya doğru -orta bir şekilde- açılır ve  dil ortası ye mahrecine yükseltilir. İmale-i kübra’da  %50 kesra/ya sesine meyl vardır diyebiliriz.
  2. İmâle-i Suğra: Feth ile imâle-i kubra arasında bir sestir. Aynı şekilde ağız yukarıya doğru -orta bir şekilde- açılır ve dil ortası ye mahrecine biraz yükseltilir. İmale-i suğra’daki sesin kesraya veya ya’ya yaklaştırılması imâle-i kubra’dan daha azdır. İmâle-i Suğra’da  %30 kesra/ya sesine meyl vardır. Bu tür imâleye taklîl, beyne beyne de denilmektedir.
İmâle

İmâle ve feth

Feth

Feth; fetha sesinin ve elif meddinin  ağzın -orta bir açılış ile- yukarıya doğru açılıp dilin alt çeneye oturmuş vaziyette olarak telaffuz edilmesidir. Feth ile okunan fetha ve eliflerde kesra veya ye sesi hiçbir şekilde bulunmamaktadır. Başta Âsım kıraati olmak üzere bazı kıraat ve rivayetlerde fetha ve elif sesleri bu şekilde okunmaktadır.

Fetha Sesinde Yapılan Hatalar

Fethin tarifine uymayan her türlü değişiklik fetha sesinin farklılaşmasına sebep olacaktır. Bunu duzeltmenin ilk yolu; hataları tanımak ve elden geldikçe kaçınmaya çalışmaktır. Şimdi fetha sesinde yaygın olarak yapılan hataları tanıyalım:

  • Ağzı yukarıya doğru yeterince açmamak.
  • Ağzı yana doğru açmak. Bu fethanın kesra harekesine benzemesine yol açar.
  • Ağzı yukarıya doğru fazla açmak. Bu sesin kalınlaşmasına sebep olur.
  • Dilin ortasını kaldırmak. Bu fetha sesinin kesra sesine benzemesine sebebiyet verebilir.
  • Dilin ucunu kaldırmak. Bu sesin boğuklaşmasına neden olur.

Elif Meddinde Yapılan Hatalar

  • Ağzı yukarıya doğru yeterince açmamak
  • Ağzı yukarıya doğru fazla açmak. Bu elif sesinin “kalın a” sesine dönüşmesine neden olur. Halbuki kalın elif sesi sadece kalın harften sonra gelen elif medlerinde olur.
  • Ağzı yana doğru açmak. Bu elifin ye sesine benzemesine yol açar.
  • Dilin ortasını kaldırmak. Bu elif sesinin içine ye sesinin karışmasına sebebiyet verebilir.
  • Dilin ucunu kaldırmak. Bu elif  sesinin boğuklaşmasına neden olur, sesin net gelmesini engeller.
  • Sesi ağzın içerisinde bırakıp, dışarıya doğru atmamak. Bu da aynı şekilde sesin kalınlaşmasına, boğuk çıkmasına neden olur.
  • Sesi dışarı atmayıp genize yönlendirmek. Elif meddi başta olmak üzere hiçbir med harfinde gunne sesi yoktur. Nun ve mim harfinden sonra gelen med seslerinde de gunne sesi bulunmamaktadır.

Fetha Sesini Düzeltmek

Kuran-ı Kerim eğitimimizin ilk dersinde  fetha ve elif sesi tanıtılır. Arap harflerinden ince olanlar fethalı olduklarında “açık  e” dediğimiz sesi kullanırız. Bu ses bizim dilimizde de mevcuttur; berber, eğer, ben, sen gibi. Dilimizdeki bu tarz kelimeleri kullanarak sesi daha yakından tanımamız mümkündür. Peki tüm fethalı ince harflerde bu sesi nasıl düzeltebiliriz ? Sırasıyla inceleyelim:

  • İlk olarak; çalışırken mutlaka ayna kullanalım ve ağzımızı tıpkı elifte olduğu gibi yukarıya doğru – orta bir şekilde- açalım. Dilimiz mutlaka alt çeneye oturmuş olsun. Önü ve ortası kalkmasın.
  • Ağzımızı yana doğru -tebessüm eder gibi- açmayalım.
  •  “Açık e ” sesi için dilimizdeki uygun kelimeleri telaffuz edelim
  • Ardından mutkin bir hocadan fetha sesini sürekli dinleyelim. Nitekim kulağımız bu sese alıştığında dilimiz daha kolay telaffuz edecektir.
  • Sonra tüm alfabedeki ince harfleri her gün düzenli bir şekilde fethalı olarak okumaya çalışalım. Kuran’ı Kerim’deki fethalı kelimeleri bol bol tekrar edelim.
  • Güzelce çalıştıktan sonra kendi sesimizi kaydedelim. Ardından dikkatlice dinleyelim, “açık e” olarak değil de “kapalı e ” (Türkçedeki gibi; etek, elek vs) olarak telaffuz ettiğimiz harfleri/kelimeleri tekrar çalışalım.
  • Sonra Kuran dersi hocamıza güzelce dersimizi verelim. Hocamızın uyardığı, açık e olarak telaffuz etmediğimiz tüm kelimeleri çizelim ve tekrar çalışalım.
  • Son olarak sabırlı olmayı, gayreti elden bırakmamamız gerektiğini unutmayalım.

Bazı öğrencilerde fetha sesi hemen düzelmeyebilir. Lakin düzenli çalışılır ise bir gün mutlaka düzelir. Moralimizi bozmadan, ümitsizliğe kapılmadan sabırla çalışalım. Nitekim Yüce Rabbimiz Necm suresinde şöyle buyurmuştur:

İnsan için ancak çalıştığı vardır. (Necm s. /39)

Tecvid, Tecvid Yazıları